Als je boek over grenzen gaat 🌎 Buitenlands succes voor Nederlandse auteurs

Do you read Dutch literature? Ctete holandskou literaturu? Læser du hollandsk litteratur? Steeds meer jonge Nederlandstalige auteurs maken furore in het buitenland. Tot hun grote genoegen. ‘Het voelde groots. Mijn boek kreeg opeens een eigen leven op een plek waar ik nooit ben geweest.’

Tekst: Maarten Dessing

Vertaald worden! Voor Thomas Olde Heuvelt was dat van jongs af aan een droom. De verhalen die hij móést vertellen, verdienden zo veel mogelijk lezers. En zijn eigen taalgebied is maar klein. ‘Zeker voor mijn genres: horror en fantasy’, vertelt hij. ‘In de boekwinkel zag ik als jongen alleen Angelsaksische auteurs als Stephen King en Clive Barker. Als ik ooit van schrijven wilde leven, dacht ik, moet ik de grens over.’

Bestel 👆 via Paagman.nl

Al vroeg in zijn schrijverscarrière investeerde hij daarom zelf in vertalingen. Toen hij 750 euro met een verhalenwedstrijd won, financierde hij daarmee een Engelse versie, waarna hij op de World Fantasy Convention de rechten ervan wist te verkopen. ‘De kosten van de vertaling en de reis wogen niet op tegen het geld dat ik ermee verdiende. Maar het hielp mijn naam op te bouwen: die vertaling werd genomineerd voor de Hugo Award.’

Ook voor zijn doorbraakroman HEX trok Olde Heuvelt zelf de wereld in. ‘Mijn uitgever wilde dat niet. Die zei: dat lukt nóóit, Nederlandse horrorschrijvers worden niet vertaald. Maar ik dacht: ik probeer het gewoon. Op conventies heb ik veel contacten gelegd. Via vertalingen van korte verhalen bouwde ik een naam op. Tot ik een bekende literair agent vond die op basis van een elevator pitch van HEX dacht: tof, dat boek wil ik vertegenwoordigen.’ En de rest, zoals dat heet, is geschiedenis. HEX is inmiddels verschenen in zo’n 30 landen – tot Brazilië, Servië en Vietnam aan toe. Vertalingen van volgende boeken volgden. En in Amerika wordt zijn werk gepubliceerd door Tor Books, dat maar één andere niet-Engelstalige auteur uitgeeft. Internationaal netwerk

Bestel 👆 via Paagman.nl

Thomas Olde Heuvelt staat niet op zichzelf. De laatste jaren hebben opmerkelijk veel jonge Nederlandstalige auteurs succes in het buitenland. Marieke Lucas Rijneveld, Lize Spit, Jaap Robben, Hanna Bervoets, Anne Eekhout, Aimée de Jongh, Charlotte Van den Broeck, Tobi Lakmaker, to name but a few. Allemaal zijn ze onder de veertig en van allemaal is werk in een hele reeks landen verschenen. Of komt de vertaling binnenkort uit.

De inspanning van Olde Heuvelt is wel uniek. Auteurs laten de verkoop van hun werk doorgaans over aan hun uitgever. De grote bedrijven hebben daar rechtenmanagers voor in dienst, die een groot internationaal netwerk hebben en precies weten welke auteur bij welke buitenlandse redacteur in de smaak kan vallen. De uitgeverijen krijgen daarbij steun van de Nederlandse en Vlaamse Letterenfondsen, die wereldwijd reclame maken voor onze literatuur en subsidies voor vertalingen beschikbaar stellen.

Groter afzetgebied

De meeste schrijvers koesterden ook niet een vergelijkbare droom om vertaald te worden. ‘In het begin was ik daar helemaal niet mee bezig’, zegt Hanna Bervoets. ‘Ik wilde schrijven. Maar ik bouw geen pensioen op, dus het was fijn dat mijn afzetgebied groter werd. Ook weet ik inmiddels wel hoe het werkt in Nederland. Heel leuk, om in Den Haag lezers te ontmoeten, maar na al die keren dat ik daar ben geweest, is het een verrijking om eens naar Berlijn of Frankrijk te mogen reizen. Het vergroot mijn eigen wereld.’

Bestel 👆 via Paagman.nl

‘Ik had niet per se het verlangen te worden vertaald’, herinnert ook Jaap Robben zich. ‘Tot De zuurtjes werd aangekocht door een Zuid-Afrikaanse uitgeverij. Dat voelde groots. Mijn boek kreeg opeens een eigen leven op een plek waar ik nooit ben geweest. Het had iets mysterieus: alsof het geheel zelfstandig de grote wereld in gaat. Dat heb ik nog steeds, als iets naar bijvoorbeeld Azerbeidzjan of Gallicië wordt verkocht.’

Wel doen schrijvers veel om eenmaal verschenen vertalingen te ondersteunen. ‘Ik ben veel op pad geweest’, zegt Lize Spit over de vijftien-plusvertalingen van Het smelt. ‘Ik ging op bijna iedere uitnodiging in. En dat helpt. Interviews en optredens maken je zichtbaar als auteur. Daar profiteert je boek van. In Spanje heb ik zelfs eens een heuse persconferentie gegeven: in een zaal achter een microfoon voor allemaal journalisten.’

Alleen de lusten

Het kan ook op afstand. Misschien zelfs beter, omdat te veel reizen de vliegschaamte voedt. Toch is bijvoorbeeld Bervoets niet in het Engels gaan twitteren of facebooken. ‘Het mooie van een vertaling is dat je alleen de lusten van het schrijven hebt. Niet de lasten als negatieve recensies of nare opmerkingen. In het buitenland kun je die wél negeren. Je krijgt alleen goede recensies opgestuurd en als je online wordt getagd is dat altijd uit bewondering.’

Soms is echter weinig mogelijk. Schrijvers horen dan níéts van hun buitenlandse uitgever. ‘De Arabische rechten van Het smelt zijn al in 2017 verkocht, ik weet niet eens of het al is verschenen’, zegt Spit. ‘Van sommige vertalingen krijg je opeens een boek opgestuurd’, beaamt Robben. ‘Dat is alles. Als het dan ook nog in een schrift is dat ik niet kan lezen, is het helemaal raadselachtig. Hoe zou dat er in de boekhandel daar bijstaan? Hoe wordt het ontvangen? Géén idee.’

Hollandse nuchterheid

Waarom de Nederlandse literatuur zo’n succes over de grens is, laat zich moeilijk verklaren. Is het domweg de toegenomen inspanningen om
de vertaalrechten te verkopen? De International Booker Prize voor De avond is ongemak van Marieke Lucas Rijneveld in 2020, waarna de rest van de wereld benieuwd was wat er nog meer in De Lage Landen werd geschreven? Of is er iets typisch Nederlands of Vlaams aan al die boeken dat men elders onweerstaanbaar vindt?

Bestel 👆 via Paagman.nl

‘Buitenlandse lezers zijn niet speciaal geïnteresseerd in Nederland’, denkt Olde Heuvelt. ‘Ik had HEX drie jaar na verschijnen herschreven in een Amerikaanse setting. Internationale uitgevers kochten allemaal die versie, omdat iedereen gewend is dat populaire fictie zich daar afspeelt. Wel is mijn horror uniek ómdat ik Nederlander ben. Want? Personages schrikken, zo werkt het genre, terwijl ik ze ontzettend nuchter en praktisch laat reageren.’

Het succes over de grens komt wat hem betreft dan ook eerder door gebeurtenissen die weinig met de inhoud te maken hebben – zoals voor hem een uiterst lovende aanprijzing van Stephen King. Anderen onderschrijven dat. Bervoets: ‘De Engelse vertaling van Wat wij zagen was een BookTok-hit. 600.000 views, dat helpt.’ Robben: ‘Toen Zomervacht werd genomineerd voor de International Booker Prize werd de vertaling in drie dagen gelijk aan vijf landen verkocht.’

Lize Spit valt het juist op hoe universeel haar Vlaamse plattelandsgeschiedenis uit de jaren negentig blijkt te zijn. ‘In het buitenland kijken ze door de details heen. Ze zien vooral hun eigen plattelandsdorpen waar dezelfde dynamiek plaatsvindt als in Het smelt. Tegelijk herkennen ze sommige details ook. Hypes als de Buffalo-schoenen die ik beschrijf, had je overal. Wel vindt men in het buitenland dat wij alles zo expliciet verwoorden.’

Andere cultuur, andere interpretatie

Toch is het soms verbazingwekkend hoe een boek in een ander land wordt ontvangen. ‘Zomervacht is in Oost- Europa onthaald als iets heel nieuws, omdat een belangrijk personage verstandelijke en lichamelijke beperkingen heeft’, vertelt Robben. ‘Hier vond niemand dat bijzonder, maar zij kenden dat niet. In Engeland zoom- den alle recensies weer in op leven in economisch marginale omstandigheden. Daar had ik hier niemand over gehoord.’

Bestel 👆 via Paagman.nl

Ook de plaatselijke actualiteit speelt een rol. ‘Een vertaling verschijnt soms zo lang nadat je het hebt geschreven’, zegt Spit. ‘Toen Het smelt elders uitkwam, was dat midden in de #Metoo-storm. Overal werd het verhaal geïnterpreteerd als: hoe is het om als vrouw op te groeien in een omgeving met grensoverschrijdend gedrag. #Metoo had ik tijdens het schrijven niet eens in mijn achterhoofd kunnen hebben, al is dit wel een belangrijk thema.’

Heel interessant, vinden de auteurs dat. Zeker als de invalshoek onbegrijpelijk is. ‘In Amerika zagen ze Wat wij zagen als horror!’, roept Bervoets uit. ‘Ik denk omdat ik beschrijf wat mijn personages – content moderators – te zien krijgen. Dat vinden ze in het buitenland heftiger dan hier. Het deed me ook beseffen dat genres in Amerika niet zo strikt zijn gescheiden. Wij hebben een ander beeld bij horror dan zij.’

Zulke reacties zeggen uiteindelijk meer over de andere cultuur dan over het eigen werk. Maar toch. Al die nieuwe perspectieven maken de boeken nog rijker dan de schrijver ooit voor mogelijk had gehouden.

Dit artikel werd gepubliceerd in Present van Paagman #6. Lees ‘m online!
Tags bij dit verhaal
Geschreven door
Meer van Redactie Paagmag

Maak eens een ander ontbijt

Het ontbijt wordt gezien als de “belangrijkste maaltijd van de dag” Hoewel...
Lees verder